Taşkınpaşa

Cami tamamen kesme taştan, kuzey–güney doğrultusunda dikdörtgen planlı olarak inşa edilmiştir. Harim, iki destek sırasıyla mihrap duvarına dik üç sahına ayrılır; devşirme mermer sütun başlıkları üzerine oturan payeler ve sivri kemerler beşik tonozlu üst örtüyü taşır. Mihrap önünde pandantiflerle geçilen bir kubbe yer alır. Kuzey cephedeki taçkapı, en dışta mukarnas şeritleri, ardından geometrik geçme bezemeli şeritler ve delik işi kabaralarla zenginleştirilmiştir.

Caminin en dikkat çekici ayrıntıları cephelerdeki figürlü çörtenlerdir: doğu ve batı cephelerde aslan başları, güney cephede ise çömelmiş bir insan figürü ile boynuzlu bir hayvan başı yer alır. Jerphanion bu parçaların Selçuklu işi olduğunu belirtir ve bunları 1223/1224 tarihli Niğde Alâeddin Camii’nin aslan başlı çörtenleriyle karşılaştırır. Taçkapının batısında, daha geç bir dönemde eklenmiş yazlık mescit ve onun kuzeydoğu köşesinde 1820–21 tarihli köşk minare bulunur.

The mosque is built entirely of ashlar on a rectangular plan running north–south. The prayer hall is divided by two rows of supports into three aisles perpendicular to the qibla wall; piers resting on reused marble capitals carry pointed arches, which in turn support the barrel-vaulted roof. A dome on pendentives rises in front of the mihrab. The crown portal on the north front is enriched with a band of muqarnas on the outside, followed by bands of interlacing geometric ornament and openwork bosses.

The most striking details are the figured waterspouts: lions’ heads on the east and west fronts, and on the south front a crouching human figure together with a horned animal head. Jerphanion regarded these as Seljuk work and compared them with the lion-headed spouts of the Alâeddin Mosque at Niğde, dated 1223/1224. West of the portal stands a summer prayer hall added later, with a kiosk minaret of 1820–21 at its north-east corner.

Köyün girişinde, anayolun doğusunda yer alan medrese, camiyle aşağı yukarı aynı yıllarda yaptırılmıştır. Batı cephe ekseninde, cepheden taşkın ve oldukça yüksek bir taçkapıdan girilir; taçkapı bezemeli sütunçeler ve dört şeritle kuşatılmış, üzerinde bir pencere açıklığı bırakılmıştır. Giriş holünün alçak tutulmuş olması, üzerinde bir odanın bulunduğunu düşündürmektedir.

Holün güneyinde, hem hole hem avluya açılan, bezemeli taş mihraplı bir mescit yer alır. Doğudaki avlu kareye çok yakındır ve üzerinin aydınlık fenerli bir kubbeyle örtülü olduğu düşünülmektedir. Avlunun güneyinde yapı kitlesinden dışa taşırılarak vurgulanmış dört pencereli ana eyvan, kuzeyinde küçük bir eyvan ve çevrelerinde odalar bulunur. Uzun süre yıkık kalan yapı 1993–94 yıllarında onarılmış ve koruyucu bir çatı altına alınmıştır.

The medrese stands at the entrance to the village, east of the main road, built at much the same time as the mosque. Entry is through a tall crown portal projecting from the middle of the west front, framed by decorated colonnettes and four bands and pierced above by a window opening. The low height of the entrance hall suggests that a room stood above it.

South of the hall lies a small prayer room with a decorated stone mihrab, opening both onto the hall and onto the courtyard. The courtyard to the east is very nearly square and is thought to have been covered by a dome with a lantern. On its south side stands the main iwan with four windows, emphasised by being pushed out beyond the mass of the building; on the north side is a smaller iwan, with rooms arranged around both. Long left in ruins, the building was repaired in 1993–94 and given a protective roof.

Türbe, caminin doğusunda, cami avlusu içinde ve caminin doğu duvarına neredeyse bitişik olarak yer alır. Çift katlıdır: doğal kayanın oyulmasıyla oluşturulan beşik tonozlu alt katın ortasında bir sanduka bulunur. Kare planlı üst katın kübik gövdesi, üst köşelerde pahlanarak sekizgen kasnağa dönüşür; içte köşe üçgenleri ve mukarnaslı tromplarla kubbeye geçilir, dışta konik külahla örtülür.

Yapının inşa ya da bani kitabesi yoktur; gelenek onu Taşkın Paşa’ya atfeder. Kare gövdenin üst köşelerde pahlanarak çokgen kasnağa dönüştürüldüğü bu tip, Kırşehir Caca Bey Türbesi ile başlayıp 1327 tarihli Sivrihisar Alemşah Kümbeti ve 1344 tarihli Niğde Gündoğdu Türbesi ile sürer.

The tomb stands east of the mosque, inside its courtyard and almost against the mosque’s east wall. It is built on two levels: the lower storey, cut into the natural rock and covered with a barrel vault, holds a cenotaph in the middle. The cubical body of the square upper storey is chamfered at the upper corners to form an octagonal drum; inside, corner triangles and muqarnas squinches carry the dome, covered externally by a conical roof.

The building has no foundation inscription; tradition attributes it to Taşkın Paşa. The type, in which a square body is chamfered to form a polygonal drum, begins with the Caca Bey Tomb at Kırşehir and continues with the Alemşah Tomb at Sivrihisar of 1327 and the Gündoğdu Tomb at Niğde of 1344.

Türbe, köyden Şahinefendi’ye giden yol üzerinde, yola yaklaşık 50 metre uzaklıktaki mezarlığın ortasında yer alır. Çevresinde kitabeleri okunamayan eski mezarlar bulunur. Kesme taştan yapılmış olan yapı, dıştan dışa 5,05 × 5,05 m ölçülerinde kare planlıdır; köşelerdeki kalın ayaklar arasındaki sivri kemerlerin araları açıktır. Üzeri içten pandantiflerle geçilen bir kubbe, dıştan dört köşe piramidal külahla örtülüdür.

Ortasında 230 × 85 cm ölçülerinde taş örülü bir sanduka bulunur; sandukanın baş kısmında sarıklı bir taş vardır, ancak üzerinde herhangi bir kitabe yoktur. Yapıda cenazelik bölümü yoktur. İnşa kitabesi bulunmadığından kesin tarihi bilinmemekle birlikte on dördüncü yüzyıla tarihlenir. Kübik formlu olup piramidal külahla örtülmesi, bu tip yapılar arasında onu tek örnek kılar.

The tomb stands in the middle of a cemetery about 50 metres from the road running from the village to Şahinefendi, surrounded by old graves whose inscriptions can no longer be read. Built of ashlar, it has a square plan measuring 5.05 × 5.05 m externally; the bays between the heavy corner piers are spanned by pointed arches and left open. It is covered by a dome on pendentives inside and by a four-sided pyramidal roof outside.

In the centre stands a cenotaph of masonry measuring 230 × 85 cm, with a turban-shaped stone at its head but no inscription. The building has no crypt. Since it carries no foundation inscription its exact date is unknown, but it is dated to the fourteenth century. Its cubical form combined with a pyramidal roof makes it the only example of its kind.

Kilise, İçeribağ Vadisi’nde, büyükçe bir peribacasının içine oyulmuştur ve katlı bir düzene sahiptir. Alt katta bugün ağıl olarak kullanılan bir mekân, orta katta müştemilat odaları, en üst katta ise duvarları ayrıntılı biçimde resimlenmiş kilise yer alır. Girişte, yüksekliği altı metreye ulaşan ve bugün yıkılmış bir mekân bulunur; duvarlarında resim kalıntıları görülür. Yapının altında, zamanla alüvyonla tıkanmış çok sayıda tünel vardır.

Bu yapı, Guillaume de Jerphanion’un 1911 ve 1927 seyahatlerinde “Damsa kilisesi” adıyla tanıttığı ve bezeme programını ayrıntılı biçimde kaydettiği kilisedir: apsis yarım kubbesinde taht üzerinde İsa ve dört İncil sembolü, iki yanda Meryem ile Vaftizci Yahya; nefin doğu bölümünde Müjde, Vaftiz ve Cehenneme İniş; kubbede Göğe Yükseliş ve pandantiflerde dört İncil yazarı; batı bölümünde Konstantinos ve Helena, küçük ölçekli bir Doğuş, Pentikost ve Mahşer sahneleri. Jerphanion bu resimleri, Damsa’nın piskoposluk mertebesine yükseldiği refah döneminin tanığı sayar.

The church is cut into a large fairy chimney in the İçeribağ Valley and is arranged on several levels. The lowest level is used today as a sheepfold, the middle level holds service rooms, and the church itself, its walls elaborately painted, occupies the top. In front of the entrance stands a space, now collapsed, that reached a height of six metres, on whose walls traces of painting can still be seen. A number of tunnels run beneath the building, silted up over time.

This is the church that Guillaume de Jerphanion presented as the “church of Damsa” and whose painted programme he recorded in detail during his travels of 1911 and 1927: Christ enthroned with the four evangelist symbols in the semi-dome of the apse, flanked by the Virgin and John the Baptist; the Annunciation, the Baptism and the Descent into Hell in the eastern part of the nave; the Ascension in the dome with the four evangelists in the pendentives; and, in the western part, Constantine and Helena, a small-scale Nativity, the Pentecost and the Last Judgement. Jerphanion saw them as witnesses to the prosperous period in which Damsa was raised to the rank of a bishopric.

Köy içindeki bu kayaya oyma yapıya, bir odanın içinden geçilerek ulaşılır. Yaklaşık 20 m² büyüklüğündeki mekânda net bir apsis bulunmaz; yalnızca apsisin olması beklenen bölgede özel bir niş yer alır. Yapı içinde bir adet haç işareti görülür.

Duvarlarda kaya oyma süslemeler dikkat çeker: baklava dilimleri ve içlerinde daireler bulunan kabartma bezemeler. Apsisin bulunmayışı, girişin bir başka mekândan sağlanması ve süsleme programının alışılmışın dışında olması, yapının bir kilise mi yoksa daha erken bir pagan tapınağı mı olduğu sorusunu açık bırakmaktadır.

This rock-cut building inside the village is reached by passing through a room. In the space of roughly 20 m² there is no clearly defined apse; there is only a distinctive niche where the apse would be expected. A single cross sign can be seen inside.

Rock-cut ornament on the walls attracts attention: lozenges and relief decoration with circles inside them. The absence of an apse, the fact that the entrance is through another space, and the unusual decorative programme leave open the question of whether this was a church or an earlier pagan sanctuary.

Köyün kuzey sınırında, bir peribacasının içine oyulmuş olan kiliseye batı tarafındaki kapıdan girilir. Yaklaşık 5 × 5 m ölçülerinde, yan odaları bulunan küçük bir yapıdır ve bugün ağıl olarak kullanılmaktadır.

En dikkat çekici özelliği tavanındaki kubbeli haç kazımasıdır; oldukça iyi korunmuş olan bu bezemede haçın üst kollarını birleştiren kubbe cenneti simgeler. Aynı haç tipine Haçlı Şapel’de de rastlanır. Kilise içinde belli belirsiz boyalı resim kalıntıları vardır; apsisin sağ tarafındaki iz basit bir İsa figürü olabilir.

Cut into a fairy chimney on the northern edge of the village, this church is entered through a door on its west side. It is a small building measuring roughly 5 × 5 m with side rooms, and is used today as a sheepfold.

Its most striking feature is the incised domed cross on the ceiling, very well preserved; in this motif the dome joining the upper arms of the cross symbolises paradise. The same type of cross is found in the Cross Chapel. Faint traces of painted decoration survive inside, and the mark to the right of the apse may be a simple figure of Christ.

Türk halk müziğinin usta saz ve ses sanatçılarından Refik Başaran, 1907 yılında o zamanki adıyla Damsa olan Taşkınpaşa Köyü’nde doğdu. İlkokulu köyünde okudu, küçük yaşta babasını kaybetti. Saz çalmaya on beş yaşında başladı; on yedi yaşındayken, 1924’te aynı köyden Fadime Hanım ile evlendi. Aile geleneğinde anlatıldığına göre soyadı “Başaran”, 1934’te Ankara’da Atatürk’ün huzurunda verdiği başarılı bir konserin ardından bizzat Atatürk tarafından verilmiştir.

Yılın büyük bölümünü İstanbul ve Ankara’da geçiren, kalan aylarında köyüne dönüp türkü besteleyen Başaran, İstanbul’da Odeon plak şirketi için kayıtlar yaptı. Sazını daha iyi öğrenmek için köyün karşısındaki “Karşı Yazı” mevkiindeki bir mağaraya çekilip on iki gün orada kaldığı anlatılır. 1941’de Ankara’nın Ayaş ilçesine yerleşti ve 26 Mayıs 1947’de Abdülselam Dağı eteklerinde vefat etti. 1997 yılında naaşı ailesinin girişimiyle köyüne nakledildi ve köyün güneyindeki Hayrat mevkiine defnedildi.

Refik Başaran, one of the master saz players and singers of Turkish folk music, was born in 1907 in the village then called Damsa and now Taşkınpaşa. He attended primary school in the village and lost his father while still young. He began playing the saz at fifteen and married Fadime Hanım, from the same village, at seventeen in 1924. Family tradition holds that the surname “Başaran” — meaning “the one who succeeds” — was given to him by Atatürk himself in 1934, after a successful concert performed in his presence in Ankara.

Başaran spent most of the year in Istanbul and Ankara and returned to his village in the remaining months to compose folk songs; in Istanbul he recorded for the Odeon record company. It is said that in order to master the saz he withdrew to a cave in the place called “Karşı Yazı” opposite the village and stayed there for twelve days. He settled in Ayaş near Ankara in 1941 and died on 26 May 1947 on the slopes of Mount Abdülselam. In 1997 his remains were brought back to his village and buried at Hayrat, south of Taşkınpaşa.